نوشته‌ها

قفل

نیاز به محفوظ نگه داشتن اشیاء گرانبها منجر به ظهور یکی از اولین اختراعات بشر به نام قفل شد. قدمت این اختراع به ۴٠٠٠ سال پیش در مصر باستان باز می گردد. قفل مصری ها یک کلید چوبی (با زائده های بر روی آن) داشت که باعث بیرون آمدن میله داخل قفل می شد. قفل های استوانه ای امروزی از کلید های فلزی ( با همان طرز کار) بهره گیری می کنند.
هر کلید برآمدگی و زائده های مخصوص به خود را دارد که یک ردیف میله کوچک را به بالا حرکت داده تا توپی قفل براحتی بتواند بچرخد. گم کردن کلید می تواند به معنی تعویض کل قفل باشد یا اگر بخواهید کلید را عوض کنید مجبور می شوید کل قفل را تعویض نمایید.

مراحل ساخت قفل

مراحل ساخت قفل

در چالشتر ، قفل ها متناسب با ابعاد ساخته شده و شکل ظاهری آن ها ، در انواع قفل قلوه ای ، قفل زیره دار و قفل چند کلید می باشند. تعداد قطعات قفل با توجه به مدل آن متفاوت است ؛ اما به طور معمول هر قفل شامل 13 قطعه است که همه آن ها دست ساز می باشند (اجزای تشکیل دهنده کلیدنیز شامل 4 قطعه می شود.) قفل ها را از مس ، آهن ، برنز ، برنج و فولاد می سازند که در این میان فولاد بیشتر رواج دارد.
برای ساختن قفل ، فلز اولیه را سه برابر وزن قفل ساخته شده در نظر می گیرند.
ابتدا ورقه فلزی را به شکل چلیپا بریده و دور یک مفتول فلزی با مقطع دایره می پیچند ، آن را روی سندان گذاشته و با چکش زدن به شکل استوانه در می آورند ؛ سپس ورقه ای دایره ای شکل به نام طبلک را هم اندازه با قطر داخلی دهانه بدنه ، داخل قفل قرار می دهند. در قسمت انتهایی استوانه ( قفل ) درپوشی گذاشته و دو پایه قفل را که هم شکل ، هم اندازه ( به شکل مربع و به اندازه یک سوم ارتفاع کل قفل ) ساخته می شود نصب می کنند.
برای جوش دادن قسمت های مختلف قفل از نوارهای بسیار باریک فلز برنج استفاده می کنند. سپس قفل را در آب انداخته و کمی پودر جوش به آن اضافه می کنند تا روی برنج ها پوشیده شود ؛ قفل را از آب بیرون آورده و تمام قطعات را با سیم به هم وصل می کنند. آنگاه قفل را در کوره می گذارند تا برنج ذوب شده و دورتا دور بدنه و دسته را بپوشاند. سپس قفل را از گوره بیرون آورده و سوهان می کشند.

برای ساخت دسته قفل ، از همان جنس قفل از میلگردهایی با ورقه های 5یا 6 یا 8 میلی متری به شکل نعل اسب استفاده می کنند. میخی را از سوراخ تعبیه شده در دسته به طوری که از سوراخ پایه هم رد شود عبور داده و بدین ترتیب یک محور چرخیده به وجود می آورد. دسته آماده شده سوهان کاری گردیده و نقش دلخواه را بر روی آن حکاکی می کنند.

اما مهم ترین مرحله ، ساخت پیچ و زبانه است و وجه تمایز قفل های چالشتری با سایر قفل ها می باشد. چرا که پیچ به طور کامل با دست و از طریق سوهان کاری ساخته می شود و هیچ کلیدی نمی تواند قفل دیگری جز قفل خودش را باز کند.

در نهایت درپوش قفل که خود از دو تکه تشکیل می شود ، ساخته و نصب می گردد. در صورت تمایل ، قفل ساز نقوشی را به سلیقه خود روی بدنه قفل ، حک و سطح آن را سوهان کاری می کند.

•قفل و کلید در فرهنگ مردم ایران ؛ با تاکید بر منطقه چالشتر / اصغر عسگری خانقاه ، سیمین ریاحی دهکردی / مجله فرهنگ مردم ایران / سال 1389 / شماره 22 و 23
•قفل چالشتر ؛ شیوه ساخت ، زیبایی و آسیب شناسی / حسین ابراهیمی ناغانی ، سارا یزدان پناه / مجله کتاب ماه هنر / سال 1387 / شماره 119
ایران

ابزار و وسایل قفل سازی در چالشتر

ابزار و وسایل قفل سازی در چالشتر

  • • سمبه : از ابزارهای اصلی در قفل سازی می باشد و برای ساخت بدنه قفل به کار می رود.
    • انواع سوهان : برای صیقلی دادن و ایجاد طرح بر روی سطح قفل به کار می رود (به این طرح ها «بچه خیارک » می گویند).
    • مته : برای سوراخ کردن قسمت های مختلف قفل مانند پایه و دسته استفاده می شود که با گذراندن میخی از داخل پایه و دسته حالت چرخنده پیدا می کند. (مته به صورت برقی و دستی وجود دارد.)
    • مته کمانک : به مته دستی گفته می شود که کاری شبیه به خراطی انجام می دهد.
    • سندان : از جنس فولاد است که فلز حرارت دیده را بر روی آنقرار داده و با پتک ضربه می زنند تا به شکل مورد نظر درآید. برخی از سندان ها در کنار دیواره ، قلمزنی شده اند و دارای امضا می باشند.
    • گیره : از دو فک تشکیل شده که به وسیله دسته ای باز و بسته می شود. از این وسیله برای نگه داشتن قطعه ای از قفل که استادکار مشغول کار برروی آن است به کار می رود.بهترین گیره ها از جنس فولاد می باشند. برای ساخت قفل هایی در ابعاد مختلف ، به گیره هایی با ابعاد متناسب با قفل ها نیاز است.
    • گیره دست : از این وسیله برای گرفتن و نگه داشتن قطعات کوچک قفل استفاده می شود.
    • کوره زغال : فلز باید حرارتی معادل 1000 تا 1100 درجه ببیند تا نرم شود بنابراین به کوره احتیاج است و زغال به عنوان سوخت درون کوره قرار می گیرد.
    • انبر : انواع انبر های آهنگری اعم از قلم گیر ، نازک گیر ، قطورگیر از ابزار های قفل سازی نیز می باشند.
    • چکش : برای شکل دادن به آهن و فولاد و سایر فلزات از آن استفاده می کنند.
    • انبردست : برای نگه داشتن آهن داغ شده و ضربه زدن به آن به کار می رود بنابراین باید دسته اش عایق حرارتی باشد.
    • پایه وادار : همانند سنبه است اما گرد نیست ، دارای سطح مقطعی مستطیل شکل است و برای ساخت پایه قفل مورد استفاده قرار می گیرد.
    • اسکنه : نوعی قلم است که با ضربه چکش عمل تراش را انجام داده و برش های مختلفی ایجاد می کند.
    • توپه : ابزاری است که برای ساخت دهانه قفل مورد استفاده قرار می گیرد. در قفل باید نشیمن گاهی باشد تا جا بیفتد. توپه می چرخد و پله ایجاد می کند تا در قفل زیاد پایین نرود و در جای درست قرار گیرد.
    • حدیده : وسیله ای برای ساخت پیچ های کوچک است که برای قسمت های داخل قفل مورد استفاده قرار می گیرد.
    • قلاویز : این وسیله برای ساخت پیچ های بزرگ مورد استفاده قرار می گیرد.
  • قفل و کلید در فرهنگ مردم ایران ؛ با تاکید بر منطقه چالشتر / اصغر عسگری خانقاه ، سیمین ریاحی دهکردی / مجله فرهنگ مردم ایران / سال 1389 /
    شماره 22 و 23
  • قفل چالشتر ؛ شیوه ساخت ، زیبایی و آسیب شناسی / حسین ابراهیمی ناغانی ، سارا یزدان پناه / مجله کتاب ماه هنر / سال 1387 / شماره 119

قفل های ایران

قدیمی ترین و تنها قفل ثابتی که از ایران پیش از اسلام به دست آمده ، مربوط به دوره ساسانیان یا شاید پیشتر از آن است. این قفل از چند قطعه شده و مربوط به صندوق چوبی می باشد که صندوق آن کاملا از بین رفته و تنها تعدادی قطعات فلزی از جمله گل میخ ها و قفل آن باقی مانده است.
یک کلید برنزی که مربوط به قفل های ثابت صندوقی می باشد نیز پیدا شده که بسیار شبیه به کلید های رومی و یونانی می باشد. قدمت این کلید به اول تا سوم میلادی یعنی اواخر اشکانیان و اوایل ساسانیان باز می گردد.
این قفل ها بیانگر این امر است که ایرانیان همزمان و یا حتی زودتر از رومی ها به مراحل پیشرفته ای از انواع قفل ثابت رسیده بودند. در کتاب « البلدان » نوشته فقیه همدانی ، مربوط به قرن سوم هجری از استادی و مهارت هنرمندان فلزکار ایرانی سخن به میان آمده و گفته است که ایرانیان استادترین و داناترین ملتی هستند که در ساختن شمشیر ، خود ، زره ، جوشن ، قفل ، آینه ، ظروف و سایر اشیای فلزی مهارت دارند.

قفل های ایران / پرویز تناولی / بنگاه نشر کتاب / سال